بخش عمده مفاد این مقاله را، من پیش از این در نوشته‌هایم به صورت پراكنده نوشته‌ام، و در مقدمه‌هایی كه در آخرین كارم «درس حافظ» افزوده‌ام، نیز مقدمه سوم كتاب درباره همین درك منطقی كلام حافظ، و مقوله‌ای است كه باز گفتن آن را تكرار بی‌حاصل نمی‌بینم و حتی به عنوان یك معلم و یك پژوهشگر، خود را مسئول بازگفتن آن می‌دانم.

 

كلام حافظ را، تنها با كتاب لغت، با روایات غابلاً بی‌اساسی كه در تذكره‌های شعرا می‌خوانیم، و یا حدس و گمان و مفسرانی مانند سودی بسنوی و مولف شجاع! «حافظ خراباتی» نمی‌توان فهمید. حافظ، پیش از آنكه به عنوان یك شاعر مورد مطالعه باشد، متفكری است كه پس از سالیانی آموختن و تجربه در كنار اهل مدرسه، نشست و برخواست با اهل خانقاه، پیوستن به طبقه حاكم و راه یافتن به دربارها، و سرانجام نوامیدی از همه آن آشنایان ناآشنا، خود را «غریبی در وطن» یافته كه از یك سو با زاهد و صوفی و شیخ و واعظ و مفتی و قاضی و فقیه و محتسب شهر سر سازش ندارد و فاش می‌گوید كه «چون نیك بنگری، همه تزویر می‌كنند» و از سوی دیگر برای بازگفتن این درد بیدرمان قرون و اعصار، در زمانه خود، جامعه بیداری نمی‌بیند تا كوس این رسوایی را بر سر بازار تاریخ بكوبد، هرچند كه گاه دل به دریا می‌زند و همین كار را می‌كند. درك درستی از كلام و اندیشه حافظ نیازمند توجه به نكات بسیاری است كه اهم آنها را بدین گونه می‌توان خلاصه كرد:

ادامه مطلب